Bác Hà giải đáp: Nghi buồng trứng không rụng trứng, kinh nguyệt thất thường – nên làm xét nghiệm gì và điều trị Đông y thế nào để sớm ổn định?

Buồng trứng “không rụng trứng” là gì và vì sao kinh nguyệt thất thường?

Về mặt hiện đại, “không rụng trứng” (vô phóng noãn) nghĩa là buồng trứng không phóng thích trứng trưởng thành trong chu kỳ đó. Khi không có rụng trứng, cơ thể thường thiếu “đỉnh progesterone” ở nửa sau chu kỳ, niêm mạc tử cung phát triển không nhịp nhàng, vì vậy kinh có thể:

• Thưa dần (35–60 ngày hoặc lâu hơn mới có)
• Vô kinh (mất kinh nhiều tháng)
• Rong kinh/rỉ máu kéo dài do niêm mạc dày không đều
• Khó canh ngày thụ thai, dễ chậm con

Bác Hà nhấn mạnh: “không rụng trứng” không phải lúc nào cũng là bệnh nặng, nhưng nếu lặp đi lặp lại thì cần tìm nguyên nhân. Hay gặp nhất là hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), rối loạn tuyến giáp, tăng prolactin, căng thẳng kéo dài, kháng insulin – tăng androgen, suy buồng trứng sớm… hoặc phối hợp nhiều yếu tố.

Nếu cháu muốn đọc thêm nền tảng về rối loạn phóng noãn, cháu có thể xem bài chia sẻ này để hiểu cơ chế và dấu hiệu sớm: Rối loạn phóng noãn – tín hiệu âm thầm khiến chị em khó thụ thai.

Cháu nên làm những xét nghiệm gì để xác định nguyên nhân?

Bác Hà sẽ gợi ý theo hướng “làm đúng – đủ – trúng”, tránh xét nghiệm lan man tốn kém. Tùy biểu hiện (mụn, rậm lông, tăng cân, ra sữa, hồi hộp, rụng tóc, bốc hỏa…), bác sĩ sẽ cá thể hóa. Nhưng với nghi ngờ vô phóng noãn + kinh thất thường, nhóm xét nghiệm thường cần gồm:

Nhóm kiểm tra nội tiết nền (thường lấy ngày 2–5 của chu kỳ)

• FSH, LH, Estradiol (E2): gợi ý trục hạ đồi – tuyến yên – buồng trứng, và một phần định hướng PCOS/suy buồng trứng.
• Prolactin: cao có thể gây vô kinh/không rụng trứng.
• TSH (kèm FT4 nếu cần): rối loạn tuyến giáp rất hay làm kinh thất thường.
• AMH: phản ánh dự trữ buồng trứng (không thay thế cho chẩn đoán, nhưng giúp định hướng).

Nhóm nội tiết androgen (đặc biệt khi có mụn, rậm lông, tăng cân vùng bụng, khó giảm cân)

• Testosterone toàn phần/tự do (tùy điều kiện xét nghiệm)
• DHEA-S
• SHBG (để đánh giá “androgen tự do” gián tiếp)
• Một số trường hợp bác sĩ có thể cân nhắc thêm 17-OHP để loại trừ nguyên nhân hiếm gặp (tùy lâm sàng).

Nhóm chuyển hóa – kháng insulin (rất quan trọng nếu nghi PCOS hoặc tăng androgen)

• Đường huyết lúc đói và/hoặc HbA1c
• Insulin lúc đói (nếu có điều kiện) để ước tính kháng insulin
• Mỡ máu (cholesterol, triglyceride…)

Siêu âm và theo dõi rụng trứng

• Siêu âm phụ khoa (thường ưu tiên đầu dò nếu đã lập gia đình): đánh giá số nang noãn, hình thái buồng trứng, niêm mạc tử cung, u xơ/polyp…
• Theo dõi nang noãn (2–4 lần/chu kỳ tùy diễn tiến) nếu mục tiêu là xác định có phóng noãn hay không.

Progesterone giữa pha hoàng thể (để xác nhận rụng trứng)

• Nếu chu kỳ đều 28–30 ngày: thường đo khoảng ngày 21.
• Nếu chu kỳ thất thường: cần đo theo thời điểm 7 ngày sau khi nghi rụng trứng (dựa theo siêu âm/que LH/nhiệt độ cơ thể).

Nhận định của Bác Hà: Cháu đừng chỉ “làm xét nghiệm cho đủ” rồi tự diễn giải. Cùng một chỉ số, nhưng ý nghĩa khác nhau tùy ngày chu kỳ, triệu chứng đi kèm và siêu âm. Làm đúng thời điểm mới ra được “bức tranh thật”.

Nếu cháu đang trong nhóm “kinh nguyệt không đều/kinh thưa”, cháu có thể xem thêm bài này để nắm các nguyên nhân hay gặp và dấu hiệu cần lưu ý: Kinh nguyệt không đều: Nguyên nhân và cách điều trị an toàn cho chị em.

Khi nào nghi PCOS và khi nào cần loại trừ nguyên nhân khác?

Cháu nói “nghi không rụng trứng” và “kinh thất thường” thì PCOS là hướng rất thường gặp, nhất là khi kèm mụn – rậm lông – tăng cân – khó giảm cân. Nhưng Bác Hà luôn dặn chị em: PCOS chỉ là một nguyên nhân; cần loại trừ tuyến giáp, prolactin cao, suy buồng trứng sớm…

Gợi ý PCOS thường là: kinh thưa/vô kinh + dấu hiệu tăng androgen (lâm sàng hoặc xét nghiệm) + siêu âm kiểu đa nang. Nhưng chẩn đoán phải do bác sĩ kết luận, vì nhiều bạn “đa nang hình thái” mà không phải PCOS, và nhiều bạn PCOS lại siêu âm không điển hình.

Nếu cháu có dấu hiệu “androgen cao” (mụn dai dẳng, rậm lông, tóc thưa vùng trán, da dầu), cháu có thể đọc thêm góc nhìn Đông y của Bác Hà tại đây: Tăng androgen ở nữ giới: Dấu hiệu thầm kín đang âm thầm phá vỡ cân bằng cơ thể.

Đông y nhìn “không rụng trứng, kinh thất thường” như thế nào?

Cháu ạ, trong Đông y, rụng trứng và chu kỳ kinh nguyệt không chỉ là chuyện của “buồng trứng”, mà là sự điều phối của thận – can – tỳ và sự thông suốt của xung mạch – nhâm mạch.

Nhận định của Bác Hà: Khi thận tinh chưa vững, can khí uất, tỳ vận hóa kém sinh đàm thấp… thì “khí huyết không đến đúng hẹn”, xung – nhâm mất điều hòa. Kết quả là kinh đến thất thường, nang noãn phát triển dở dang, hoặc “có nang mà không phóng”.

Trong thực hành lâm sàng, Bác Hà hay gặp vài nhóm thể điển hình (mỗi người có thể pha trộn):

• Thận hư (thận âm hư hoặc thận dương hư): kinh thưa, mệt, lưng gối mỏi, lạnh bụng dưới (dương hư) hoặc bốc nóng, khô, mất ngủ (âm hư).
• Tỳ hư sinh đàm thấp: người nặng nề, dễ tăng cân, bụng trướng, khí hư nhiều, rêu lưỡi dày; thường đi cùng “nang nhiều – trứng khó chín”.
• Can khí uất, khí trệ huyết ứ: stress, hay thở dài, tức ngực sườn, đau bụng kinh, máu sẫm/cục; “uất” làm bế tắc đường khí huyết, ảnh hưởng phóng noãn.
• Huyết hư: kinh ít, sắc nhạt, chóng mặt, rụng tóc, da xanh; “huyết không đủ để nuôi noãn”.

Điều trị theo Đông y để sớm ổn định: Bác Hà đi theo nguyên tắc nào?

Bác Hà điều trị theo hướng “điều kinh – điều trục nội tiết – tạo môi trường tốt cho noãn trưởng thành”, nhưng luôn cá thể hóa theo thể bệnh và mục tiêu (ổn định kinh, canh thai, hay chỉ cần giảm triệu chứng).

Nguyên tắc chung

• Bổ thận để vững “gốc sinh sản” (thận tinh đầy thì noãn mới dễ trưởng thành).
• Sơ can để giải uất, giúp khí cơ thông, hỗ trợ phóng noãn.
• Kiện tỳ hóa đàm thấp khi có kháng insulin/đa nang/đàm thấp nặng.
• Hoạt huyết điều kinh khi có ứ trệ, đau bụng kinh, máu sẫm/cục.

Nhận định của Bác Hà: Nhiều cháu chỉ chăm chăm “kích rụng trứng”, nhưng bỏ quên nền tảng tỳ – thận và tình trạng đàm thấp/ứ trệ. Đông y làm tốt nhất ở chỗ chỉnh lại “đất” trước, rồi “hạt” (noãn) mới dễ lớn và dễ rụng.

Gợi ý cách Bác Hà thường chia nhịp điều trị theo chu kỳ (để cháu dễ hình dung, còn khi kê đơn sẽ tùy người):

• Giai đoạn sau sạch kinh: dưỡng huyết – dưỡng âm – nuôi nang; chú ý ăn ngủ để “huyết sinh”.
• Giai đoạn gần rụng trứng: sơ can, hành khí, hoạt huyết vừa đủ để “khí huyết thông”, hỗ trợ phóng noãn.
• Giai đoạn sau rụng trứng: tùy cơ địa mà ôn thận dương/kiện tỳ, giúp hoàng thể ổn định (nếu mục tiêu có thai thì giai đoạn này rất quan trọng).

Về thuốc thang và bài thuốc

Bác Hà không khuyên cháu tự mua “bài thuốc PCOS/rụng trứng” trên mạng. Vì cùng là “kinh thưa – không rụng trứng”, nhưng người thì thận dương hư cần ôn, người lại âm hư cần dưỡng, người đàm thấp cần hóa đàm, người ứ huyết cần hoạt huyết… Kê sai một vị cũng có thể làm kinh rối thêm.

Nhận định của Bác Hà: Thuốc đúng với thể, chị em thường thấy cơ thể “nhẹ” dần, ngủ tốt hơn, khí hư ổn hơn, chu kỳ bắt đầu có nhịp – đó mới là dấu hiệu chữa vào gốc, không phải chỉ “ép kinh đến”.

Châm cứu, cứu ngải và bấm huyệt: Khi nào nên phối hợp?

Với nhiều chị em, phối hợp châm cứu/cứu ngải giúp điều hòa khí huyết nhanh hơn, đặc biệt khi có stress, lạnh bụng dưới, đau vùng hạ vị, kinh đến khó. Tùy thể bệnh, thầy thuốc sẽ gia giảm huyệt vùng hạ vị và nhóm kiện tỳ – bổ thận – sơ can.

Nhận định của Bác Hà: Có những ca “uất + lạnh” rõ rệt, chỉ cần chị em ngủ sớm hơn, giữ ấm bụng dưới và phối hợp cứu ngải đúng cách, chu kỳ đã bớt thất thường rất nhiều.

Chế độ sinh hoạt giúp “trục nội tiết” bình ổn nhanh hơn

Cháu hỏi “làm sao sớm ổn định”, thì ngoài thuốc, phần “đời sống” quyết định rất lớn. Bác Hà hay nói vui: thuốc là một nửa, nửa còn lại là cách mình sống mỗi ngày.

Những việc Bác Hà ưu tiên nhất

• Ngủ trước 23h: Đông y coi đêm là lúc “tàng huyết”; thức khuya lâu ngày can huyết suy, kinh rất dễ loạn.
• Giảm đường – sữa – đồ chiên – đồ lạnh nếu có đàm thấp/tăng cân/PCOS: đàm thấp nặng thì “đường khí huyết” bị ì, nang dễ nhiều mà khó rụng.
• Ăn đủ đạm tốt (cá, trứng, thịt nạc, đậu vừa phải), thêm rau – chất xơ: giúp tỳ vị vận hóa tốt, khí huyết mới sinh đều.
• Vận động đều (đi bộ nhanh, yoga, tập sức mạnh nhẹ): hỗ trợ chuyển hóa và giảm kháng insulin.
• Giữ ấm bụng dưới – chân: đặc biệt với cháu hay lạnh tay chân, đau bụng kinh.
• Giảm căng thẳng: can khí uất là “kẻ phá nhịp” của chu kỳ; nhiều cháu càng lo chuyện rụng trứng thì càng khó rụng.

Khi nào cần đi khám sớm và không nên tự kéo dài?

Cháu nên đi khám sớm nếu có một trong các dấu hiệu sau ⚠️:

• Vô kinh kéo dài (ví dụ 2–3 tháng không có kinh) hoặc rong kinh kéo dài
• Ra máu bất thường kèm choáng, mệt lả
• Đau bụng dưới dữ dội, sốt, khí hư hôi (nghi viêm nhiễm nặng)
• Dấu hiệu tăng androgen tiến triển nhanh (rụng tóc nhanh, rậm lông nhanh bất thường)
• Nghi suy buồng trứng sớm (kinh thưa kèm bốc hỏa, khô hạn, mất ngủ nhiều)

Lời kết của Bác Hà dành cho cháu

Cháu ạ, điều Bác Hà mong nhất là cháu đừng tự trách mình hay hoang mang quá mức. Kinh nguyệt thất thường và nghi không rụng trứng là “tín hiệu” để mình chỉnh lại cơ thể. Cháu hãy bắt đầu bằng bộ xét nghiệm trọng tâm và siêu âm theo dõi phóng noãn để xác định đúng nguyên nhân; song song, nếu cháu điều trị Đông y đúng thể (bổ thận – sơ can – kiện tỳ – hóa đàm/hoạt huyết khi cần) và chỉnh giấc ngủ – ăn uống – vận động, cơ thể sẽ dần có nhịp trở lại.

Nhận định của Bác Hà: Khi khí huyết đã có đường đi, tạng phủ đã được nâng, thì “rụng trứng” không còn là cuộc rượt đuổi mệt mỏi nữa – nó trở về như một chức năng tự nhiên của cơ thể.

— Thạc sĩ, bác sĩ Đỗ Thanh Hà —