Bác Hà giải đáp: Dưa hấu có thật sự giúp làm mát cơ thể và bổ sung vitamin tốt cho sức khỏe không?

Bác Hà gặp rất nhiều trường hợp khách hàng nhắn hỏi đúng câu như cháu đang băn khoăn: “Dưa hấu có thật sự giúp làm mát cơ thể và bổ sung vitamin tốt cho sức khỏe không?” Thời tiết nóng, người bứt rứt, miệng khô, ăn gì cũng ngán… nên nhiều cháu chọn dưa hấu vì cảm giác mát nhanh, dễ ăn và “nghe nói” tốt cho da, cho sức đề kháng. Bác Hà hiểu tâm lý đó lắm, nhưng Bác Hà cũng thấy không ít trường hợp ăn dưa hấu xong lại đầy bụng, đi lỏng, lạnh bụng, thậm chí mệt hơn. Vì vậy, câu trả lời đúng phải là: dưa hấu có thể làm mát và có giá trị dinh dưỡng, nhưng hiệu quả tốt hay không còn phụ thuộc vào thể trạng Đông y, thời điểm ăn và cách ăn.

Dưa hấu “làm mát cơ thể” là mát kiểu gì? Bác Hà giải thích theo Đông y

Trong Đông y, “mát” không chỉ là cảm giác lạnh trên lưỡi, mà là trạng thái nhiệt trong cơ thể được điều hòa, tân dịch (dịch cơ thể) được phục hồi, khí cơ vận hành thông suốt, nên người bớt bứt rứt, bớt khát, bớt nóng trong. Dưa hấu (nhiều nơi gọi là tây qua) được xếp vào nhóm vị ngọt, tính hàn, có xu hướng thanh nhiệt, giải thử (giải nóng mùa hè), sinh tân chỉ khát (tạo dịch – giảm khát), lợi niệu.

Bác Hà nhận định rằng dưa hấu đặc biệt “hợp” với những trường hợp nhiệt thịnh kèm hao dịch: ra mồ hôi nhiều, khát nhiều, nước tiểu vàng sậm, miệng khô, người nóng rần rần. Khi đó, dưa hấu vừa bù dịch, vừa kéo phần “hỏa” xuống, nên cháu cảm thấy dễ chịu rất nhanh. Nhưng chính vì tính hàn mà dưa hấu cũng dễ “đụng” vào tỳ vị của những người bụng yếu, hay lạnh bụng. Đây là điểm mà nhiều cháu bỏ qua.

Dưa hấu có bổ sung vitamin tốt cho sức khỏe không?

Về mặt dinh dưỡng, dưa hấu chứa nhiều nước, một số vitamin (đặc biệt là vitamin C ở mức vừa phải), cùng các chất chống oxy hóa (nhóm sắc tố tạo màu đỏ). Bác Hà hay nói với các cháu thế này: dưa hấu không phải là loại quả “giàu vitamin nhất”, nhưng lại là loại quả “hỗ trợ cơ thể mùa nóng” rất rõ, vì nó giúp bù dịch và giảm gánh nóng cho cơ thể.

Với chị em, lợi ích thường thấy là da đỡ khô, đỡ “sạm nóng”, người bớt mệt khi nắng gắt. Nhưng Bác Hà cũng nhắc thật: nếu cháu xem dưa hấu như “thuốc bổ” và ăn quá nhiều, tỳ vị dễ quá tải, sinh đầy bụng, nặng người. Đông y gọi tình trạng này là tỳ dương bị tổn hoặc hàn thấp nội trở, lúc đó vitamin có vào cũng không “nuôi” được vì hệ tiêu hóa không tiếp nhận tốt.

Nguyên nhân vì sao có người ăn dưa hấu thấy khỏe, có người lại khó chịu?

Bác Hà phân tích theo Đông y dựa vào hai nhóm thể trạng chính:

• Nhóm thiên nhiệt – thiếu dịch: cơ thể “nóng trong”, hay khát, miệng khô, thích đồ mát, dễ nổi mụn do nhiệt, nước tiểu vàng, táo hoặc phân khô. Nhóm này ăn dưa hấu thường thấy “mát người”, dễ chịu, giảm khát.
• Nhóm tỳ vị hư hàn – hàn thấp: bụng yếu, dễ đi lỏng, ăn đồ lạnh là sôi bụng, tay chân lạnh, hay mệt nặng người, lưỡi rêu trắng dày. Nhóm này ăn dưa hấu (đặc biệt dưa lạnh) dễ lạnh bụng, đầy bụng, tiêu chảy, mệt thêm.

Bác Hà nhận định nhiều cháu nhầm “nóng thời tiết” với “nhiệt nội sinh”. Trời nóng ai cũng muốn ăn lạnh, nhưng cơ địa mỗi người khác nhau. Đông y coi tỳ vị là “hậu thiên chi bản” (gốc của tiêu hóa – hấp thu). Nếu tỳ vị yếu mà lại đưa nhiều thứ tính hàn vào, cơ thể sẽ phản ứng bằng rối loạn tiêu hóa, mệt mỏi, uể oải.

Các biểu hiện thường gặp khi cơ thể đang “nhiệt” và dưa hấu có thể hỗ trợ

Nếu cháu đang thuộc nhóm phù hợp, dưa hấu thường giúp cải thiện một số biểu hiện sau:

• Khát nhiều, miệng khô: ăn dưa hấu đúng lượng giúp sinh tân, giảm khát.
• Nóng trong, bứt rứt, khó chịu: nhờ thanh nhiệt giải thử nên cảm giác dịu xuống.
• Nước tiểu vàng, ít: dưa hấu hỗ trợ lợi niệu nhẹ, giúp bài tiết tốt hơn (không phải “thuốc”, nhưng hỗ trợ rõ ở người thiếu dịch).
• Mệt do nắng nóng, ra mồ hôi nhiều: bù dịch nhanh giúp đỡ lả người hơn.

Tuy nhiên, nếu sau khi ăn dưa hấu mà cháu thấy đầy bụng, sôi bụng, đi lỏng, lạnh bụng, người nặng thì đó là dấu hiệu “hàn” đã ảnh hưởng tỳ vị. Lúc này Bác Hà khuyên không nên cố ăn thêm để “mát”, mà phải điều chỉnh cách dùng.

Cách cải thiện: Ăn dưa hấu thế nào để vừa mát vừa không hại tỳ vị?

Bác Hà hướng dẫn các cháu và chị em vài nguyên tắc rất thực tế, áp dụng ngay được:

Ăn lượng vừa phải, không “dồn một bữa”
Bác Hà thường khuyên: ăn dưa hấu nên chia nhỏ, ăn chậm, nghe cơ thể. Dưa hấu mát nhanh nên dễ “quá tay”. Cháu ăn quá nhiều một lần sẽ làm tỳ vị bị “ngập nước lạnh”, dễ đầy bụng và mệt.

Tránh ăn dưa hấu quá lạnh
Đây là lỗi phổ biến nhất. Dưa để tủ lạnh sâu rồi ăn ngay sẽ khiến hàn khí xâm nhập tỳ vị. Nếu thích mát, cháu có thể để dưa mát nhẹ hoặc lấy ra ngoài một lúc cho bớt lạnh. Bác Hà nhận định chỉ cần sửa điểm này, nhiều người hết hẳn tình trạng đau bụng sau khi ăn dưa.

Không ăn khi bụng đói, và hạn chế ăn tối muộn
Bụng đói mà ăn đồ tính hàn dễ gây co thắt dạ dày, sôi bụng. Ăn tối muộn lại dễ tiểu đêm, bụng lạnh, ngủ không sâu. Cháu nên ăn dưa hấu vào ban ngày, sau bữa ăn chính một thời gian ngắn là ổn hơn.

Phối hợp “mát có kiểm soát” cho người bụng yếu
Nếu cháu thuộc nhóm bụng yếu nhưng vẫn muốn ăn dưa, Bác Hà hay gợi ý mẹo Đông y: ăn ít dưa hấu sau khi đã ăn đồ ấm bụng; hoặc dùng kèm một chút gừng (rất ít) để “ôn trung tán hàn”. Cách này giúp cân bằng, không để hàn khí lấn át tỳ vị. Bác Hà nhắc kỹ: gừng chỉ “đệm” cho tỳ vị, chứ không phải để biến dưa hấu thành bài thuốc.

Ưu tiên dưa chín tự nhiên, sạch, không dập
Dưa dập, để lâu dễ sinh rối loạn tiêu hóa. Cháu cắt tới đâu ăn tới đó, tránh để quá lâu sau khi cắt.

Lưu ý dành cho chị em khi dùng dưa hấu để làm mát và bổ sung vitamin

Bác Hà nói riêng với chị em một chút vì chị em thường vừa muốn “mát người”, vừa muốn đẹp da, giữ dáng, nên dễ dùng dưa hấu như một kiểu “thanh lọc”. Bác Hà đồng cảm, nhưng chị em cần lưu ý các trường hợp sau:

• Chị em đang kỳ kinh hoặc đau bụng kinh nhiều: nên hạn chế dưa hấu lạnh và ăn nhiều. Đông y coi giai đoạn này cần ôn dưỡng khí huyết, dùng đồ hàn dễ làm khí huyết ngưng trệ, tăng co thắt, khiến đau bụng kinh nặng hơn.
• Chị em sau sinh, người yếu, dễ lạnh bụng: tỳ vị còn hư, ăn dưa hấu nhiều dễ đi lỏng, mệt, hồi phục chậm.
• Chị em hay phù, người nặng, đờm thấp: (dễ tích nước, uể oải, lưỡi rêu trắng) thì không nên ăn dưa hấu như món “giải nhiệt hằng ngày”, vì có thể làm thấp tăng, càng nặng người.
• Chị em cần kiểm soát đường huyết hoặc có nguy cơ rối loạn chuyển hóa: dưa hấu vẫn ăn được nhưng phải đúng lượng, không ăn khi đói, không dùng thay bữa. Bác Hà luôn nhắc: “ăn là để nuôi cơ thể”, không phải để cơ thể phải gồng lên xử lý.
• Đang tiêu chảy, viêm ruột, bụng yếu: nên tránh trong giai đoạn đang triệu chứng.

Cuối cùng, Bác Hà muốn chốt lại để cháu nhớ rõ: dưa hấu có thể giúp làm mát cơ thể và hỗ trợ bổ sung vi chất theo hướng tốt, nhưng không phải càng ăn nhiều càng khỏe. Muốn “mát bền”, Đông y luôn đi theo nguyên tắc thanh nhiệt phải kèm kiện tỳ và dưỡng âm: ngủ đủ, uống nước hợp lý, ăn thanh đạm, hạn chế cay nóng – rượu bia, và giữ tinh thần thư thái. Khi tỳ vị khỏe, cơ thể tự điều hòa tốt, lúc đó dưa hấu mới phát huy lợi ích đúng nghĩa.

— Thạc sĩ, bác sĩ Đỗ Thanh Hà —