Bác Hà giải đáp: Huyệt Thập Tuyên chích máu khai khiếu hay hại khí huyết?

Rất nhiều chị em tìm đến Bác Hà với câu hỏi: “Chích máu huyệt Thập Tuyên để khai khiếu có thực sự tốt hay lại làm hao tổn khí huyết?”. Bác Hà gặp không ít trường hợp sau khi nghe truyền miệng hoặc xem trên mạng đã tự ý chích máu đầu ngón tay với mong muốn “giải độc, tỉnh não”, nhưng lại xuất hiện mệt mỏi, choáng váng, thậm chí rối loạn kinh nguyệt. Vậy bản chất của huyệt Thập Tuyên trong Đông y là gì? Chích máu có khai khiếu thật hay vô tình làm hại khí huyết?

Huyệt Thập Tuyên là gì dưới góc nhìn Đông y?

Huyệt Thập Tuyên là mười huyệt nằm ở đầu các ngón tay, thuộc nhóm “kỳ huyệt”, có tác dụng thanh nhiệt, khai khiếu, tỉnh thần trong những trường hợp cấp cứu như sốt cao, hôn mê, trúng phong thể nhiệt, co giật do nhiệt tà bế tắc. Theo lý luận Đông y, đầu ngón tay là nơi khí huyết của các kinh mạch giao hội, đặc biệt là các kinh âm – dương của tay. Khi nhiệt tà uất kết, khí huyết nghịch loạn lên trên, việc chích nhẹ để tiết nhiệt, thông ứ có thể giúp “khai khiếu”.

Tuy nhiên, Bác Hà khẳng định: không phải cứ mệt mỏi, đau đầu hay mất ngủ là có thể tùy tiện chích máu huyệt Thập Tuyên. Đây là thủ thuật có chỉ định rõ ràng, không phải phương pháp dưỡng sinh phổ thông.

Vì sao nhiều chị em lo ngại chích máu sẽ hại khí huyết?

Khí huyết trong Đông y được xem là nền tảng của sự sống. Phụ nữ vốn “lấy huyết làm gốc”, lại trải qua chu kỳ kinh nguyệt hàng tháng nên rất dễ rơi vào tình trạng huyết hư. Nếu cơ thể vốn đã thiếu huyết mà lại chích máu không đúng chỉ định, không đúng thể bệnh, thì đúng là có thể khiến cơ thể thêm suy nhược.

Bác Hà từng gặp nhiều chị em thể tỳ hư, huyết hư, người xanh xao, tay chân lạnh, hay chóng mặt mà vẫn tự ý chích máu vì nghĩ rằng “khai thông sẽ khỏe hơn”. Sau đó xuất hiện mệt mỏi kéo dài, tim đập nhanh, ngủ kém hơn trước. Đó chính là do khí huyết vốn đã hư lại bị hao tổn thêm.

Ngược lại, với những trường hợp thực nhiệt, cao huyết áp đột ngột, mặt đỏ, đầu căng tức, bứt rứt khó chịu… nếu được thầy thuốc chỉ định chích đúng cách, lượng máu tiết ra rất ít, mục đích là tả nhiệt chứ không phải làm mất huyết. Trong tình huống này, lợi ích có thể vượt trội.

Bản chất “khai khiếu” là gì? Có phải ai cũng cần khai?

“Khai khiếu” trong Đông y nghĩa là làm thông suốt các khiếu của cơ thể – đặc biệt là tâm khiếu, não khiếu – khi bị bế tắc bởi đàm nhiệt, phong nhiệt hoặc nhiệt độc. Đây thường là tình trạng cấp tính, nặng nề, chứ không phải đơn thuần là mệt mỏi do thiếu ngủ hay stress.

Bác Hà nhấn mạnh: đa phần chị em hiện nay gặp tình trạng đau đầu, mất ngủ, hay quên… là do can khí uất, tỳ hư, huyết hư hoặc thận hư lâu ngày. Những thể bệnh này cần điều dưỡng, bồi bổ, điều hòa khí huyết chứ không phải “tả” bằng chích máu.

Nếu dùng phương pháp tả nhiệt cho một cơ thể vốn hư yếu, thì chẳng khác nào “đã thiếu lại còn bớt đi”. Đó là lý do vì sao nhiều chị em cảm thấy cơ thể suy hơn sau khi tự ý áp dụng.

Biểu hiện nào có thể cân nhắc chích huyệt Thập Tuyên?

Theo kinh nghiệm lâm sàng của Bác Hà, chỉ nên cân nhắc trong các trường hợp có biểu hiện thực nhiệt rõ ràng như:

• Sốt cao đột ngột, tay chân nóng, mặt đỏ.
• Choáng, ngất do nhiệt.
• Co giật do sốt cao.
• Trúng phong thể nhiệt, bế tắc khiếu.

Và phải thực hiện bởi người có chuyên môn. Không nên tự làm tại nhà chỉ vì nghe nói “giải độc”. Đông y không có khái niệm giải độc chung chung, mà phải xác định tà khí gì, hư hay thực, âm hay dương mất cân bằng.

Vậy chích máu huyệt Thập Tuyên có hại khí huyết không?

Bác Hà khẳng định: nếu chỉ định đúng, thao tác đúng, lượng máu rất ít thì không gây hại đáng kể. Nhưng nếu lạm dụng, làm nhiều lần, làm khi cơ thể hư yếu thì hoàn toàn có thể hao tổn khí huyết.

Phụ nữ sau sinh, người thiếu máu, người đang hành kinh, người huyết áp thấp, người suy nhược mạn tính tuyệt đối không nên tự ý chích máu. Bởi Đông y luôn coi trọng nguyên tắc “hư thì bổ, thực thì tả”. Sai nguyên tắc này, cơ thể rất dễ mất cân bằng nghiêm trọng hơn.

Cách cải thiện tình trạng đau đầu, mệt mỏi thay vì tự ý chích máu

Thay vì can thiệp mạnh, Bác Hà thường khuyên chị em điều chỉnh từ gốc:

• Điều hòa can khí: ngủ đúng giờ, giảm căng thẳng, xoa bóp vùng đầu – cổ – vai.
• Bổ huyết dưỡng tâm: ăn uống đầy đủ, chú trọng thực phẩm giàu sắt, tăng cường các vị thuốc bổ huyết theo chỉ định thầy thuốc.
• Kiện tỳ sinh huyết: hạn chế đồ sống lạnh, ăn uống ấm nóng vừa phải.
• Châm cứu, bấm huyệt điều hòa thay vì chích máu tả nhiệt.

Bác Hà nhận thấy rằng khi chị em được điều chỉnh thể trạng toàn diện, khí huyết lưu thông tự nhiên, thì triệu chứng sẽ giảm bền vững hơn nhiều so với việc can thiệp đơn lẻ.

Lưu ý dành cho chị em

• Không tự ý chích máu khi chưa được thăm khám và xác định thể bệnh.
• Không áp dụng cho người đang thiếu máu, huyết áp thấp, sau sinh, đang hành kinh.
• Nếu có biểu hiện bất thường như choáng, mệt kéo dài sau khi chích, cần ngừng ngay và theo dõi.
• Luôn ưu tiên điều dưỡng cơ thể, cân bằng âm dương trước khi nghĩ đến các biện pháp tả nhiệt.

Bác Hà hiểu tâm lý chị em mong muốn tìm giải pháp nhanh, nhưng cơ thể không phải chiếc máy có thể “xả” là xong. Đông y coi trọng điều hòa lâu dài. Chăm sóc đúng thể trạng mới là con đường bền vững nhất để bảo vệ khí huyết và sức khỏe.

— Thạc sĩ, bác sĩ Đỗ Thanh Hà —