Bác Hà giải đáp: Nước lá ổi có thực sự trị tiêu chảy và làm dịu bụng hiệu quả không?

Bác Hà gặp rất nhiều trường hợp chị em đang đi làm bình thường, tự nhiên sau một bữa ăn ngoài hàng là bụng sôi, quặn nhẹ rồi chạy vội vào nhà vệ sinh liên tục. Có chị em thì không ăn gì lạ, chỉ vì mấy hôm mất ngủ, căng thẳng công việc mà ruột “nhạy” hẳn đi, sáng ra đi ngoài lỏng 2–3 lần, bụng cứ âm ỉ khó chịu. Cũng có những cháu nhỏ ăn đồ lạnh, uống nước đá xong là tiêu chảy, bố mẹ cuống lên hỏi Bác Hà nên làm gì cho con nhanh dịu bụng.

Và trong rất nhiều câu hỏi, “nước lá ổi có thực sự trị tiêu chảy và làm dịu bụng hiệu quả không?” là câu mà Bác Hà nghe đi nghe lại. Có người thì tin vì ông bà truyền lại, có người lại sợ “uống chát quá có hại dạ dày không?”, có chị em thì thử một lần thấy đỡ, lần khác lại không. Bác Hà hiểu sự bối rối đó, vì tiêu chảy là triệu chứng tưởng đơn giản nhưng lại có nhiều căn nguyên khác nhau.

Nhận định cơ bản của Bác Hà theo Đông y là: nước lá ổi có thể hỗ trợ cầm tiêu chảy và làm dịu bụng tốt khi chị em rơi vào thể “tỳ hư” hoặc “hàn thấp” (lạnh bụng, rối loạn tiêu hóa do ăn uống thất thường); còn nếu tiêu chảy do thấp nhiệt (nóng ẩm, nhiễm khuẩn nặng, sốt, phân nhầy máu) thì không nên chỉ dựa vào lá ổi để “cầm”, vì dễ bỏ qua nguyên nhân chính cần xử lý sớm. Từ nhận định này, Bác Hà sẽ phân tích thật rõ để chị em tự nhận biết và dùng đúng cách.

Lý giải nguyên nhân tiêu chảy theo góc nhìn Đông y

Trong Đông y, tiêu chảy thường liên quan trực tiếp đến tỳ vị (hệ tiêu hóa) và sự vận hóa thủy cốc. Bác Hà hay ví tỳ vị như “bếp và nồi” của cơ thể: bếp ấm, lửa đủ thì thức ăn được “nấu chín”, dinh dưỡng được giữ lại; bếp lạnh hoặc yếu thì thức ăn chưa kịp tiêu hóa đã bị đẩy ra ngoài thành phân lỏng, kèm bụng sôi, mệt rũ.

Bác Hà thường gặp 4 nhóm nguyên nhân chính ở chị em:

• Tỳ hư (tỳ khí yếu): ăn uống thất thường, bỏ bữa, ăn nhanh, dùng nhiều đồ lạnh, sau ốm, sau sinh, người suy nhược. Nhận định của Bác Hà: nhóm này “cần kiện tỳ” để gốc tiêu hóa khỏe lên, nếu chỉ cầm tả mà không phục hồi tỳ thì rất dễ tái phát.
• Hàn thấp phạm tỳ: do lạnh bụng (đồ đá, điều hòa, dầm mưa) kèm ẩm thấp làm ruột “lạnh” và co thắt. Chị em thường đau quặn âm ỉ, thích chườm ấm, phân lỏng nhiều nước. Nhận định của Bác Hà: thể này dùng lá ổi uống ấm thường hợp, nhất là khi phối hợp làm ấm trung tiêu.
• Thấp nhiệt: ăn cay nóng, dầu mỡ, rượu bia; hoặc nhiễm khuẩn đường ruột. Biểu hiện hay là đi ngoài gấp, phân hôi, nóng rát hậu môn, khát nước, có thể sốt. Nhận định của Bác Hà: thể thấp nhiệt cần hướng “thanh nhiệt, hóa thấp”, chị em không nên tự cầm tả kéo dài tại nhà nếu có dấu hiệu nặng.
• Can khí uất ảnh hưởng tỳ: lo âu, căng thẳng, mất ngủ khiến khí cơ rối, tỳ vị vận hóa kém. Chị em hay tiêu chảy theo đợt, đặc biệt trước sự kiện quan trọng. Nhận định của Bác Hà: muốn ổn định lâu dài phải vừa kiện tỳ vừa điều khí, nghỉ ngơi và giảm căng thẳng.

Các biểu hiện thường gặp giúp chị em nhận biết “có hợp nước lá ổi không”

Bác Hà luôn khuyên chị em quan sát kỹ tính chất phân và cảm giác bụng, vì đó là “tín hiệu” giúp chọn cách xử lý:

• Dễ hợp dùng nước lá ổi (thường là tỳ hư/hàn thấp): phân lỏng, không quá hôi khẳm; bụng sôi; đau quặn nhẹ; sợ lạnh hoặc bụng lạnh; thích ấm; đi ngoài sau khi ăn đồ lạnh; mệt nhưng không sốt cao.
• Cần thận trọng, không nên chỉ cầm bằng lá ổi: sốt; đau bụng tăng dần; nôn nhiều; phân nhầy hoặc có máu; khát nhiều, môi khô; tiểu ít; hoa mắt, lả; trẻ nhỏ/người già đi ngoài liên tục; hoặc tiêu chảy kéo dài trên 48 giờ không giảm.

Nhận định của Bác Hà: tiêu chảy nguy hiểm nhất là mất nước và rối loạn điện giải. Vì vậy dù chị em có dùng lá ổi hay không, vẫn phải ưu tiên bù nước đúng cách để cơ thể không kiệt sức.

Cách cải thiện: Dùng nước lá ổi đúng cách để cầm tiêu chảy và làm dịu bụng

Về mặt Đông y, lá ổi có tính “chát sáp”, có xu hướng sáp trường chỉ tả (làm se, giúp giảm đi ngoài). Nhận định của Bác Hà là: lá ổi phát huy tốt nhất khi chị em dùng đúng “thể” và đúng cách uống ấm, kèm chế độ ăn phù hợp.

Cách nấu nước lá ổi cơ bản (chị em dễ áp dụng)

• Lấy khoảng 10–15 lá ổi non hoặc búp ổi, rửa sạch, ngâm nước muối loãng 5–7 phút rồi rửa lại.
• Vò nhẹ cho ra tinh chất, cho vào 500–700ml nước, đun sôi rồi hạ lửa nhỏ 10–15 phút.
• Chắt nước uống ấm, chia 2–3 lần trong ngày. Nếu sau 24 giờ số lần đi ngoài giảm, bụng bớt sôi thì có thể dùng thêm 1 ngày rồi dừng, chuyển sang phục hồi tỳ vị.

Khi chị em lạnh bụng, đau quặn, sợ lạnh
Nhận định của Bác Hà: trường hợp này nên “ôn trung tán hàn”, làm ấm ruột thì cơn quặn mới dịu. Chị em có thể thêm 1–2 lát gừng tươi khi sắc cùng lá ổi, đồng thời chườm ấm vùng bụng 15–20 phút, tránh gió lạnh/điều hòa thổi trực tiếp vào bụng.

Khi chị em đi ngoài kèm đầy hơi, ợ hơi, ăn vào khó chịu
Bác Hà thường hướng chị em theo nguyên tắc “kiện tỳ – hòa vị – lý khí”: ăn ấm, mềm, dễ tiêu; nghỉ ngơi để tỳ vị hồi. Sau khi bớt tiêu chảy, chị em có thể tìm hiểu thêm nhóm kiến thức kiện tỳ, giảm đầy hơi để tránh tái phát tại
website chia sẻ kiến thức Đông y của Bác Hà.
Nhận định của Bác Hà: cầm tiêu chảy chỉ là bước đầu, “nuôi lại tỳ” mới là bước giúp bền.

Ăn uống và bù nước trong lúc tiêu chảy
Bác Hà dặn chị em 4 chữ: ấm – mềm – ít – chia. Ăn cháo, súp, canh ấm; ăn ít một và chia nhiều bữa; tránh đồ lạnh, sữa lạnh, cà phê, rượu bia, rau sống, đồ chiên. Nước uống nên là nước ấm; nếu đi ngoài nhiều lần, chị em cần bù điện giải theo hướng dẫn phù hợp. Nhận định của Bác Hà: “bù nước đúng” đôi khi quyết định tốc độ hồi phục nhanh hơn cả việc tìm mẹo cầm tả.

Nhận định của Bác Hà: Nước lá ổi là phương pháp hỗ trợ đáng tin khi chị em tiêu chảy thể tỳ hư hoặc hàn thấp, nhưng phải uống ấm, dùng vừa đủ 1–2 ngày, kết hợp bù nước và ăn ấm mềm; nếu có sốt, nôn nhiều, phân nhầy máu hoặc tiêu chảy kéo dài thì không nên tự cầm mà cần đi khám để xử lý nguyên nhân.

Lưu ý dành cho chị em khi dùng nước lá ổi

• Không lạm dụng uống đặc hoặc kéo dài: lá ổi vị chát, dùng quá mức có thể gây đầy bụng, khó tiêu hoặc táo bón. Nhận định của Bác Hà: dùng đúng liều và đúng thời điểm mới “êm”, lạm dụng dễ phản tác dụng.
• Không bỏ qua dấu hiệu mất nước: môi khô, khát nhiều, tiểu ít, mệt lả, chóng mặt… cần bù nước và điện giải ngay. Nếu chị em thấy cơ thể lả nhanh, hãy ưu tiên an toàn và đi khám.
• Tránh tự xử lý khi có “cờ đỏ”: sốt cao, đau bụng tăng, nôn liên tục, phân nhầy máu, tiêu chảy trên 48 giờ không giảm, trẻ nhỏ/người già đi ngoài dồn dập. Nhận định của Bác Hà: đây là nhóm nguy cơ, càng chậm xử lý càng dễ biến chứng.
• Cẩn trọng với chị em mang thai, sau sinh, có bệnh nền: không phải kiêng tuyệt đối, nhưng nên hỏi ý kiến chuyên môn nếu đang dùng thuốc điều trị, cơ địa suy nhược hoặc huyết áp thấp.
• Giữ ấm bụng và ổn định nhịp sinh hoạt: ngủ đủ, giảm căng thẳng, tránh đồ lạnh là cách “giữ tỳ vị” lâu dài. Nhận định của Bác Hà: nhiều chị em tái phát không phải vì thiếu thuốc, mà vì tỳ vị chưa được chăm đúng cách.

Kết lại, Bác Hà hiểu cảm giác lo lắng của chị em khi tiêu chảy làm cơ thể mệt rũ và sinh hoạt đảo lộn. Nhưng chị em cứ nhớ: đúng thể bệnh thì nước lá ổi hỗ trợ rất tốt, còn sai thể bệnh hoặc có dấu hiệu nặng thì phải ưu tiên thăm khám để an toàn. Nếu chị em muốn Bác Hà định hướng rõ hơn theo từng biểu hiện cụ thể (lạnh bụng hay nóng rát, có sốt hay không, đi mấy lần/ngày…), chị em ghi lại triệu chứng, thời điểm khởi phát và chế độ ăn gần đây, Bác Hà sẽ giúp chị em nhìn đúng căn nguyên để xử lý chắc chắn hơn.

— Thạc sĩ, bác sĩ Đỗ Thanh Hà —