Bác Hà giải đáp: Testosterone ở nữ tăng thường do nguyên nhân nào và nên kiểm tra gì để tìm đúng “gốc bệnh”?

Bác Hà gặp rất nhiều trường hợp cháu (và cả nhiều chị em) đến khám trong tâm trạng lo lắng: xét nghiệm ghi “testosterone tăng”, kèm theo mụn dai dẳng, rậm lông, tóc thưa, kinh nguyệt thất thường, tăng cân hoặc khó có thai… Điều khiến cháu hoang mang nhất thường không phải là con số trên giấy, mà là câu hỏi: “Vì sao lại tăng? Liệu có nguy hiểm không? Và cháu phải kiểm tra gì để biết đúng nguyên nhân?”

Trong bài này, Bác Hà sẽ giải đáp theo hướng đi tìm nguyên nhân cho đúng, vừa giúp cháu hiểu cách y học hiện đại phân nhóm nguyên nhân, vừa nói rõ cách Đông y nhìn “gốc rễ” rối loạn này để điều chỉnh bền vững 🌿.

Testosterone ở nữ tăng là gì và khi nào cần thực sự lo?

Testosterone là hormone “nam tính” nhưng nữ giới vẫn có với lượng nhỏ. Khi tăng quá mức, cơ thể sẽ biểu hiện theo hướng “dương hóa”, thường gặp nhất là:

• Da nhờn, mụn viêm (đặc biệt vùng cằm–hàm), lỗ chân lông thô.
• Rậm lông (mép, cằm, ngực, bụng dưới), rụng tóc kiểu hói vùng đỉnh.
• Kinh thưa, kinh ít, vô kinh; rối loạn rụng trứng, khó có thai.
• Tăng cân vùng bụng, đề kháng insulin, dễ mệt mỏi, khó ngủ.

Nhưng Bác Hà cũng muốn cháu bình tĩnh: tăng testosterone có nhiều “mức độ”. Đa số trường hợp là do rối loạn chuyển hóa–nội tiết mạn tính (đặc biệt liên quan buồng trứng đa nang), không phải lúc nào cũng là bệnh nguy hiểm. Tuy nhiên, có một nhóm nhỏ cần đi khám sớm vì có thể liên quan tuyến thượng thận hoặc khối u tiết androgen.

⚠️ Dấu hiệu cần khám sớm (đừng chần chừ): triệu chứng xuất hiện nhanh trong vài tháng; giọng trầm rõ; tăng cơ bất thường; teo ngực; phì đại âm vật; rậm lông tiến triển rất nhanh; hoặc testosterone “vọt cao” bất thường so với ngưỡng phòng xét nghiệm.

Những nguyên nhân hay gặp khiến testosterone ở nữ tăng

Bác Hà sẽ chia theo nhóm để cháu dễ định hướng.

Nhóm thường gặp nhất: rối loạn phóng noãn – buồng trứng đa nang (PCOS)

• PCOS là nguyên nhân phổ biến hàng đầu gây tăng androgen ở nữ.
• Đi kèm hay gặp: kinh thưa/không đều, mụn–rậm lông, khó giảm cân, kháng insulin, đôi khi có nang nhỏ nhiều trên siêu âm.

Bác Hà có bài chia sẻ riêng về tình trạng tăng androgen và một bài hỏi đáp liên quan buồng trứng đa nang, cháu có thể đọc thêm để đối chiếu triệu chứng:
Tăng androgen ở nữ giới: dấu hiệu & cách nhìn tổng thể và
Bác Hà giải đáp về buồng trứng đa nang.

Nhóm nội tiết khác có thể “đẩy androgen lên”

• Rối loạn tuyến giáp (TSH bất thường) có thể làm kinh nguyệt rối loạn, tăng nhạy cảm da, làm “nền nội tiết” chao đảo.
• Tăng prolactin (prolactin cao) cũng có thể gây vô kinh/kinh thưa, rối loạn rụng trứng; đôi khi đi kèm tăng androgen gián tiếp.
• Hội chứng Cushing (cortisol cao) làm tăng cân vùng bụng, rạn da, huyết áp/đường máu tăng; có thể kèm tăng androgen.

Nhóm từ tuyến thượng thận

• Tăng DHEA-S thường gợi ý nguồn androgen từ thượng thận.
• Tăng sản thượng thận bẩm sinh thể nhẹ (liên quan 17-OHP) có thể gây rậm lông, mụn, kinh không đều từ tuổi dậy thì hoặc sau đó.

Nhóm do thuốc hoặc sản phẩm bổ sung

• Thuốc/TPBVSK có hoạt tính androgen hoặc tiền chất androgen (một số sản phẩm “tăng cơ”, “tăng ham muốn”, DHEA…).
• Một số thuốc có thể làm nặng biểu hiện androgen ở một số người (tùy cơ địa và bệnh nền).

Nhận định của Bác Hà: có những ca “tăng testosterone” nhìn tưởng PCOS, nhưng gốc lại nằm ở việc dùng sản phẩm bổ sung không rõ thành phần, hoặc dùng thuốc kéo dài khiến trục nội tiết bị “lệch nhịp”. Vì vậy, phần khai thác tiền sử dùng thuốc là bắt buộc.

Nhóm hiếm nhưng phải loại trừ: u tiết androgen

• U buồng trứng hoặc u thượng thận tiết androgen thường làm triệu chứng đến nhanh, mức tăng androgen rõ và “nam hóa” mạnh.

Theo Đông y, vì sao chị em lại dễ “vượng dương – suy âm” mà sinh tăng androgen?

Đông y không gọi tên “testosterone”, nhưng nhìn rất rõ cái “thế” của cơ thể. Khi androgen tăng, thường là cơ thể rơi vào trạng thái dương khí lấn át – âm huyết không đủ để nhu nhuận, hoặc đàm thấp – uất – nhiệt tích lại làm rối loạn kinh–noãn.

Bác Hà hay gặp vài thể điển hình sau (cháu đọc để tự soi, nhưng chẩn thể cần bắt mạch–xem lưỡi):

• Can uất hóa nhiệt: hay stress, cáu bẳn, tức ngực sườn, mụn bùng theo cảm xúc/chu kỳ; kinh thất thường. Nhận định của Bác Hà: nhiều chị em “tăng androgen” thực ra khởi phát sau giai đoạn áp lực kéo dài, gan khí uất làm trục nội tiết rối nhịp.
• Đàm thấp tích trệ: dễ tăng cân, người nặng nề, đờm dãi/đầy bụng, thích đồ ngọt–béo; kèm kháng insulin. Đông y coi “đàm thấp” là thứ làm tắc trở đường vận hóa, ảnh hưởng việc “hóa sinh khí huyết” nuôi buồng trứng.
• Thấp nhiệt: da dầu, khí hư vàng/nhờn, mùi, dễ viêm nhiễm; mụn viêm đỏ. Bác Hà thường nhấn mạnh: chỉ bôi ngoài da mà không thanh thấp nhiệt bên trong thì mụn nội tiết rất dai.
• Thận âm hư – hư hỏa vượng: mất ngủ, bốc hỏa, khô miệng, nóng trong, táo; kinh ít; rụng tóc. Nhận định của Bác Hà: “thận” là gốc của thiên quý và sinh sản, thận âm suy thì dương dễ vượng, nội tiết dễ lệch.
• Huyết ứ: đau bụng kinh, máu kinh sẫm, có cục; đau tức vùng hạ vị; có thể kèm nang/ứ trệ vùng chậu. Huyết ứ làm “đường đi của kinh” bị tắc, rụng trứng cũng dễ rối.

Vì vậy, cùng là “testosterone tăng”, nhưng Bác Hà không vội nhìn mỗi con số. Bác Hà sẽ nhìn mẫu hình cơ địa: cháu thuộc uất nhiều hay thấp nhiều, hư nhiều hay nhiệt nhiều… Từ đó mới chọn hướng điều chỉnh đúng, tránh tình trạng “uống gì cũng không vào”.

Cháu nên kiểm tra gì để tìm đúng nguyên nhân?

Bác Hà gợi ý một “gói kiểm tra theo tầng”, để cháu đi từ cơ bản đến chuyên sâu, tránh làm lan man mà vẫn không bỏ sót.

Tầng nền tảng: xác nhận tình trạng androgen và nguồn gợi ý ✅

• Total testosterone (testosterone toàn phần).
• Free testosterone hoặc testosterone tự do tính toán, kèm SHBG (vì SHBG thấp thì triệu chứng androgen có thể nặng hơn).
• DHEA-S (gợi ý nguồn thượng thận).
• Androstenedione (hữu ích trong một số trường hợp).

Tầng đánh giá trục sinh sản – rụng trứng 🌸

• LH, FSH (thường làm ngày 2–5 chu kỳ nếu còn kinh).
• Estradiol (E2), Progesterone (đánh giá phóng noãn nếu bác sĩ chỉ định theo thời điểm).
• AMH (hỗ trợ đánh giá dự trữ buồng trứng và bức tranh PCOS trong nhiều trường hợp).
• Siêu âm phụ khoa (đánh giá hình thái buồng trứng, niêm mạc tử cung).

Tầng loại trừ nguyên nhân nội tiết khác

• TSH (± FT4 tùy bác sĩ).
• Prolactin.
• 17-OHP (thường lấy buổi sáng) để sàng lọc tăng sản thượng thận bẩm sinh thể nhẹ khi phù hợp triệu chứng.
• Nếu nghi ngờ Cushing: xét nghiệm tầm soát cortisol theo chỉ định chuyên khoa.

Tầng chuyển hóa: phần Bác Hà rất coi trọng

• Đường huyết đói, insulin đói (nếu làm được), HbA1c.
• Mỡ máu (cholesterol, triglyceride, HDL, LDL).
• Vòng eo, BMI, huyết áp.

Nhận định của Bác Hà: rất nhiều ca PCOS/tăng androgen “kẹt” ở gốc chuyển hóa. Nếu chỉ chăm chăm hạ androgen mà bỏ qua kháng insulin–đàm thấp, thì triệu chứng dễ tái lại, kinh vẫn thất thường, mụn vẫn bùng theo chu kỳ.

Khi nào cần chụp chiếu? ⚠️

• Nếu androgen tăng rất cao, triệu chứng “nam hóa” rõ hoặc tiến triển nhanh: bác sĩ có thể chỉ định siêu âm kỹ vùng chậu và/hoặc chụp CT/MRI tuyến thượng thận tùy hướng nghi ngờ.

Bác Hà gợi ý cách “đi tìm gốc” theo trình tự để cháu khỏi rối

• Rà lại thuốc và sản phẩm bổ sung: cháu liệt kê tất cả những gì đang dùng 3–6 tháng gần đây (kể cả “thảo dược”, “tăng cơ”, “đẹp da”).
• Ghép triệu chứng vào dòng thời gian: tăng cân trước hay mụn trước? kinh rối loạn từ dậy thì hay mới đây? bùng sau stress hay sau thuốc?
• Làm xét nghiệm theo tầng như Bác Hà gợi ý: bắt đầu từ testosterone/SHBG/DHEA-S + siêu âm + đường huyết–mỡ máu.
• Nếu hướng PCOS rõ: tập trung chỉnh chuyển hóa, nhịp sinh hoạt và can–tỳ–thận theo Đông y; song song theo dõi rụng trứng nếu có kế hoạch sinh con.
• Nếu DHEA-S cao nổi bật hoặc có dấu hiệu nặng: ưu tiên khám nội tiết để loại trừ nguồn thượng thận.

Hướng điều chỉnh theo Đông y: Bác Hà ưu tiên “điều hòa cơ địa” hơn là chỉ hạ một con số

Với Đông y, mục tiêu không phải “kéo testosterone xuống cho đẹp xét nghiệm” rồi thôi, mà là:

• Thông can lý khí để giảm uất (đặc biệt với người stress, mất ngủ, kinh thất thường).
• Kiện tỳ hóa đàm, hóa thấp để gỡ nền tăng cân–kháng insulin.
• Thanh thấp nhiệt khi da dầu, mụn viêm, khí hư bất thường.
• Bổ thận dưỡng âm khi nền cơ thể suy, khô nóng, rụng tóc, kinh ít.
• Hoạt huyết khi đau bụng kinh, kinh sẫm, có cục, ứ trệ vùng chậu.

Bác Hà nói thật với cháu: nếu cháu đang trong nhóm PCOS/tăng androgen mạn tính, thì điều chỉnh lối sống là “mũi nhọn” quyết định tốc độ hồi phục. Đông y hỗ trợ rất tốt, nhưng cháu cần đồng lòng với cơ thể mình.

3 việc nhỏ mà hiệu quả lớn (Bác Hà hay dặn):

• 🍚 Ăn giảm ngọt–bột tinh chế–đồ chiên béo; tăng rau, đạm vừa đủ; ưu tiên đồ ấm chín để tỳ vị dễ vận hóa.
• 😴 Ngủ trước 23h càng thường xuyên càng tốt (để cơ thể “lấy lại nhịp” điều hòa nội tiết).
• 🚶 Vận động đều: đi bộ nhanh/đạp xe/kháng lực nhẹ 4–5 buổi/tuần để cải thiện chuyển hóa và giảm đàm thấp.

Nếu cháu muốn dùng thảo dược hỗ trợ, Bác Hà khuyên đừng tự phối bài theo mạng. Cùng một biểu hiện mụn–rậm lông, có người cần thanh nhiệt, người lại cần dưỡng âm, có người phải hóa đàm trước mới bổ được. Chọn sai hướng có thể làm mụn bùng hơn hoặc kinh rối hơn.

Lời kết của Bác Hà dành cho cháu

Tăng testosterone ở nữ không phải “án” gì cả, nhưng nó là một tín hiệu cơ thể đang lệch nhịp. Điều quan trọng nhất là tìm đúng nguyên nhân (buồng trứng đa nang, tuyến thượng thận, rối loạn nội tiết khác hay do thuốc), và song song điều chỉnh cơ địa theo Đông y để ổn định lâu dài.

Nếu cháu đang bối rối vì quá nhiều xét nghiệm, cháu cứ nhớ nguyên tắc Bác Hà đã nói: đi từ xác nhận androgen → định nguồn gợi ý → đánh giá rụng trứng & chuyển hóa → loại trừ nguyên nhân nặng. Làm đúng trình tự, cháu sẽ không bị “vòng xoáy xét nghiệm” mà vẫn tìm được gốc.

— Thạc sĩ, bác sĩ Đỗ Thanh Hà —