Mẫu đơn bì trong Đông y: Công dụng thanh nhiệt lương huyết, điều hòa khí huyết và ứng dụng cho sức khỏe phụ nữ

Trong suốt mấy chục năm gắn bó với thảo mộc và những thang thuốc Đông y, có những vị thuốc mà mỗi khi nhắc đến, Bác Hà lại cảm thấy một sự trân trọng lạ kỳ. Mẫu đơn bì chính là một trong số đó. Không chỉ mang vẻ đẹp kiêu sa của loài hoa “quốc sắc thiên hương”, mẫu đơn còn dâng hiến phần tinh túy nhất là lớp vỏ rễ để cứu người, giúp thanh nhiệt, lương huyết và điều hòa khí huyết cho phụ nữ chúng mình.

Phân tích mẫu đơn bì dưới góc nhìn Đông y

Trong y học cổ truyền, mẫu đơn bì (Cortex Moutan) được xem là vị thuốc quý thuộc nhóm thanh nhiệt lương huyết. Vị thuốc này có tính hàn, vị cay và đắng, quy vào ba kinh chính là Tâm, Can và Thận.

Cái hay của mẫu đơn bì nằm ở chỗ nó vừa có khả năng “tả phục hỏa” (loại bỏ cái nóng ẩn sâu trong xương tủy), vừa có khả năng “tán ứ”. Chị em có thể hiểu đơn giản thế này: khi cơ thể chúng ta bị nhiệt độc xâm nhập hoặc do lo âu, stress kéo dài gây ra tình trạng huyết nhiệt, máu sẽ đi sai đường hoặc bị ngưng trệ. Mẫu đơn bì xuất hiện như một “vị sứ giả” làm mát dòng máu, đồng thời khơi thông những chỗ bế tắc, giúp huyết mạch lưu thông nhịp nhàng.

Nhận định của Bác Hà về tình trạng chị em thường gặp phải:

Bác Hà thấy hiện nay rất nhiều chị em gặp tình trạng “trong nóng ngoài lạnh” hoặc bốc hỏa, kinh nguyệt không đều, sắc mặt kém tươi. Theo quan điểm Đông y của bác, đây đa phần là do tình trạng âm hư hỏa vượng hoặc huyết nhiệt gây ra. Nhiều người cứ thấy nóng là uống nước mát, nhưng cái nóng này nó nằm ở trong huyết, trong xương (cốt chưng), nếu không dùng những vị thuốc đi sâu vào phần huyết như mẫu đơn bì thì khó mà dứt điểm được. Chị em đừng chủ quan với những cơn nóng trong người hay tình trạng kinh nguyệt đỏ sẫm, vón cục, vì đó là tiếng cầu cứu của hệ thống khí huyết đấy.

Phương pháp bào chế thuốc từ mẫu đơn bì

Để mẫu đơn bì phát huy được hết dược tính mà không gây tác dụng phụ, việc bào chế là cực kỳ quan trọng. Tùy vào mục đích điều trị mà Bác Hà thường hướng dẫn bào chế theo những cách sau:

• Mẫu đơn bì sống (Sinh mẫu đơn bì): Vỏ rễ sau khi thu hoạch về, rửa sạch, bỏ lõi, phơi khô trong râm. Cách này giữ nguyên tính hàn, chuyên dùng để thanh nhiệt, lương huyết, điều trị các chứng huyết nhiệt phát ban hoặc chảy máu cam.
• Mẫu đơn bì sao rượu: Sau khi thái phiến, đem tẩm với rượu rồi sao nhẹ. Rượu có tính thăng, giúp vị thuốc đi lên và tăng cường khả năng hoạt huyết, tán ứ, rất tốt cho chị em bị thống kinh (đau bụng kinh) do ứ huyết.
• Mẫu đơn bì sao cháy (Mẫu đơn bì than): Sao cho đến khi mặt ngoài cháy đen nhưng bên trong vẫn giữ được màu nâu. Cách này giúp thay đổi tính chất vị thuốc từ thanh nhiệt sang chỉ huyết (cầm máu), dùng trong các trường hợp rong kinh, băng huyết.

Ứng dụng của bài thuốc chứa mẫu đơn bì

Mẫu đơn bì hiếm khi đứng một mình mà thường phối hợp nhịp nhàng với các vị thuốc khác để tạo nên những bài thuốc kinh điển. Chị em có thể thấy sự hiện diện của nó trong các trường hợp sau:

• Trị kinh nguyệt không đều, đau bụng kinh: Mẫu đơn bì thường kết hợp cùng Đương quy, Xích thược, Đào nhân. Đây là bộ khung giúp hoạt huyết, hóa ứ, giúp chu kỳ kinh nguyệt của chị em trở nên nhẹ nhàng hơn, máu kinh tươi nhuận và không còn đau đớn.
• Điều trị các chứng nóng trong xương (Cốt chưng): Kết hợp cùng Địa cốt bì, Tri mẫu để tư âm thanh nhiệt. Bài thuốc này đặc biệt hiệu quả với những người hay bị đổ mồ hôi trộm, chiều nhiệt (nóng về chiều).
• Thanh can hỏa, giảm căng thẳng: Khi kết hợp với Chi tử trong bài “Tiêu dao tán” gia giảm, mẫu đơn bì giúp giải tỏa uất ức ở tạng Can, giúp tâm trạng chị em thoải mái, bớt cáu gắt và ngủ ngon hơn.

Lưu ý quan trọng khi sử dụng mẫu đơn bì

Mặc dù là vị thuốc quý và lành tính, nhưng vì mẫu đơn bì có tính hoạt huyết và tính hàn mạnh, Bác Hà cần lưu ý chị em một số điểm sau:

• Phụ nữ đang mang thai: Tuyệt đối không tự ý dùng mẫu đơn bì vì tính hoạt huyết, phá ứ của nó có thể gây ảnh hưởng đến thai nhi.
• Người có tỳ vị hư hàn: Những chị em hay bị lạnh bụng, tiêu chảy, sợ lạnh thì cần thận trọng, khi dùng phải có sự gia giảm các vị thuốc ấm nóng để trung hòa.
• Phụ nữ có kinh nguyệt quá nhiều: Nếu không phải do huyết nhiệt mà do khí hư gây ra tình trạng rong kinh thì không nên dùng mẫu đơn bì sống, vì nó có thể làm máu chảy nhiều hơn.

Đông y là sự thấu hiểu cơ thể một cách tinh tế. Bác Hà mong rằng qua những chia sẻ này, chị em sẽ có cái nhìn sâu sắc hơn về vị thuốc mẫu đơn bì và biết cách trân trọng sức khỏe của chính mình từ những điều nhỏ nhất.

— Thạc sĩ, bác sĩ Đỗ Thanh Hà —